Hệ thống di tích lịch sử đặc biệt cấp Quốc gia tại Côn Đảo
Khu Di tích quốc gia đặc biệt Côn Đảo là hệ thống Nhà tù Côn Đảo thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu có giá trị lịch sử văn hóa mang tính đặc trưng, đóng vai trò quan trọng trong công tác giáo dục truyền thống gắn với phát triển du lịch. Vì vậy, việc bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu Di tích đòi hỏi phải thực hiện một cách hiệu quả và bền vững.
Nhận biết được tầm quan trọng đó, Côn Đảo Quê Hương đã tạo sách “Cẩm nang song ngữ số” tổng hợp hệ thống di tích lịch sử đặc biệt cấp Quốc gia với hai ngôn ngữ Anh – Việt. Giúp người đọc có thể hình dung được mặc dù chưa đến Côn Đảo. Đồng thời, thiết kế thêm video song ngữ giới thiệu về các di tích lịch sử cấp Quốc gia đặc biệt để du khách đã, đang và chưa đến Côn Đảo có thể hình dung, tham quan thông qua sách và video, có trải nghiệm mới, lan tỏa và bảo tồn các di tích lịch sử đến với du khách trong và ngoài nước.
Một số video giới thiệu các di tích lịch sử cấp quốc gia Côn Đảo
1. Nghĩa trang Hàng Dương.
Nghĩa trang Hàng Dương là một trong số các di tích lịch sử nằm trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt với hàng ngàn ngôi mộ có tên và không tên, chính là minh chứng cho tội ác của bọn thực dân và đế quốc. Có khoảng 20.000 tù nhân đã chết ở Côn Đảo, có tổng cộng 1.922 phần mộ, tuy nhiên chỉ có vỏn vẹn 714 ngôi mộ là có thể xác định danh tính. Nghĩa địa tù đầu tiên được lập ở khu vực Chuồng Bò, còn gọi là di tích Bãi Sọ người, sau dời lên Hàng Keo. Đến sau năm 1934 và nhất là giai đoạn năm 1941, chế độ khủng bố trắng sau cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ đã có hàng ngàn tù nhân ở hệ thống nhà tù Côn Đảo bị giết hại. Nghĩa địa Hàng Keo hết chỗ, thực dân Pháp phải mở thêm nghĩa địa để chôn tù. Đó chính là Nghĩa trang Hàng Dương hôm nay. Tính đến ngày Côn Đảo hoàn toàn giải phóng (1975), ước tính có khoảng 6.000 tù nhân bị giết hại an nghỉ tại đây.
2. Di tích nghĩa trang Hàng Keo
Nghĩa trang Hàng Keo là một trong hai nghĩa trang ở Côn Đảo, được thực dân Pháp xây dựng trên khu đất khoảng 97.000 m2; hiện nay, đây là nơi an nghỉ của hơn 10.000 tù nhân chính trị yêu nước, bị thực dân Pháp giết hại tại nhà tù Côn Đảo từ đầu thế kỷ XX cho đến giai đoạn khủng bố trắng năm 1940-1941. Nghĩa trang Hàng Keo là nơi hàng nghìn chiến sỹ cách mạng và đồng bào yêu nước đã anh dũng hy sinh vì Tổ quốc, là một bài học sâu sắc để giáo dục truyền thống cách mạng cho mọi thế hệ hôm nay và mai sau.
Đi Hàng Keo là lối nói của người tù khi tiễn bạn về nơi an nghỉ. Có một câu ca ai oán đeo đẳng bao kiếp tù thuở ấy.
“Côn Lôn đi dễ khó về
Sống nương Núi Chúa, thác về Hàng Keo”.
Năm 1997, các phần mộ tìm thấy ở đây đã được cải táng di dời về khu D – Nghĩa trang Hàng Dương Côn Đảo. Hiện nay chỉ còn lại rừng cây tự nhiên và những hài cốt của tù nhân còn nằm dưới lòng đất chưa tìm thấy.
Di tích nghĩa trang Hàng Keo đã được, Bộ Văn Hóa – Thông Tin đã ra quyết định số 54-VHQĐ Đặc cách công nhận Khu di tích đặc biệt quan trọng của Quốc gia ngày 29/4/1979. Ngày 10/5/2012 Thủ Tướng chính phủ ra quyết định 548/ QĐTTg công nhận là Di tích Đặc biệt Quốc gia.
3. Di tích Trại Phú Hải
Trại tù Phú Hải là trại tù cổ nhất trong hệ thống nhà tù Côn Đảo, bao gồm 10 phòng giam tập thể (chia làm 2 dãy nhà, mỗi dãy 5 phòng), trong đó có 1 phòng giam đặc biệt (tên gọi khác là phòng tử hình), 20 xà lim, 1 khu đập đá – nơi lao động khổ sai dành cho “các tù nhân nguy hiểm” và hầm xay lúa – nơi thi hành các hình phạt nghiệt ngã với tù nhân.
Ngoài ra để đánh lừa dư luận thế giới về vấn đề nhân quyền, chế độ Đế quốc tay sai Mỹ – Ngụy còn xây dựng thêm các công trình phụ phục vụ đời sống tinh thần của tù nhân như nhà ăn, câu lạc bộ, giảng đường,…
Hàng ngày cai ngục đưa tù nhân đi làm các công việc khổ sai, chiều tối bắt tù nhân phải cởi hết quần áo cho cai ngục khám xét, trước khi vào phòng giam và cứ trần truồng mà ngủ. Các tù nhân phải làm những công việc khổ sai như: xuống biển mò lấy san hô mang lên nung thành vôi bột, đến việc lên rừng khai thác đá, khéo gỗ, dọn tàu…
Trại tù Phú Hải Côn Đảo đã trải qua hơn 100 năm lịch sử đầy thăng trầm. Là nơi chứng kiến những cuộc đấu tranh kiên cường của những người yêu nước Việt Nam trong ngục tù của thực dân đế quốc. Đồng thời để thấu hiểu những nỗi đau mà thế hệ đi trước đã phải trải qua để mang lại nền hòa bình mà chúng ta đang có ngày hôm nay.
4. Di tích Chuồng Cọp Pháp
Khu “Chuồng Cọp” kiểu Pháp hay còn biết đến với cái tên Trại Phú Tường có tổng diện tích 5475 m2 với 120 phòng biệt giam được chia làm 2 khu, mỗi khu 60 phòng. Bên trên Chuồng Cọp có những song sắt để cai ngục có thể theo dõi tù nhân. Nếu tù nhân có biểu hiện chống đối, cai ngục sẽ rắc vôi bột, đổ nước bẩn, chọc sào xuống để răn đe.
Ngoài ra, còn có 60 phòng bằng nhau không có mái che được gọi là phòng tắm nắng. Những phòng này dùng để đánh đập, phơi nắng, phơi mưa tù nhân. Người tù ở những phòng này còn bị lột sạch quần áo, nhiều người đánh giá cách tra tấn này “sống không bằng chết”.
Khu Chuồng Cọp được Chính phủ công nhận là Khu di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1979. Tận mắt chứng kiến những khung cảnh được tái hiện về sự tra tấn, bị hành hạ dã man của bọn thực dân, đế quốc, du khách đến đây không khỏi xúc động và khâm phục ý chí kiên cường, bất khuất của những con người đã chịu đựng, hy sinh vì nền độc lập dân tộc. Sự đánh đổi hi sinh vì độc lập tự do này sẽ là tấm gương để thế hệ mai sau cố gắng học tập và noi theo.
*Chuồng Cọp Pháp bị phát hiện như thế nào?
Đầu năm 1970, tại Sài Gòn liên tiếp diễn ra các cuộc biểu tình của Hội sinh viên yêu cầu chính quyền trả tự do những học sinh, sinh viên đang bị giam ở Côn Đảo. Trước áp lực này, sáng 25/5/1970, nhà cầm quyền buộc phải thả 5 học sinh, sinh viên đang bị giam tại chuồng cọp là: Cao Nguyên Lợi, Nguyễn Minh Trí, Trần Văn Long, Nguyễn Thanh Tòng và Nguyễn Tuấn Kiệt.
Bí mật sẽ không bị phát hiện nếu sáng hôm đó không có cơn mưa rào bất ngờ ập đến khi 5 sinh viên vừa bước ra khỏi cổng nhà giam. Họ được đưa đến trú mưa ở mái hiên đối diện. Một giờ trú mưa cơ hội quan sát lý tưởng, ghi nhớ toàn bộ vị trí, lối vào chuồng cọp. Dường như sơ đồ dẫn đến cánh cửa bí mật nơi “địa ngục trần gian” đã được các sinh viên ghi nhớ và in hằn trong đầu.
Tới Sài Gòn, 5 sinh viên không về nhà mà tới ngay Hạ nghị viện của chính quyền cũ để làm tường trình tố cáo tội ác của Nhà tù Côn Đảo. Don Luce, một nhà báo Mỹ làm việc 12 năm tại Việt Nam đã đưa toàn bộ thông tin được tiết lộ về khu biệt giam bí mật này lên tạp chí Life (Mỹ), gây sửng sốt và chấn động dư luận trên toàn thế giới.
Trước sự kiện này, Tom Harkin, nhân viên Quốc hội Mỹ cùng đoàn 10 nghị sĩ Mỹ lập tức đến Việt Nam để điều tra sự việc. Trước đó, đoàn nghị sĩ Mỹ đã nghe lời đồn về chuồng cọp và đến Côn Đảo, nhưng không tìm thấy manh mối nên việc điều tra bị dừng lại.
Ngay sau khi gặp Cao Nguyên Lợi, nghe tường trình và có trong tay sơ đồ chuồng cọp do người sinh viên này vẽ lại bằng trí nhớ, Tom Harkin cùng đoàn nghị sĩ Mỹ và Don Luce đã đến Côn Đảo để truy tìm bí mật chuồng cọp. Họ muốn điều tra ra nhà tù với những hình thức tra tấn kiểu trung cổ vẫn còn tồn tại và được giấu kín.
Mô tả lối vào chuồng cọp, sinh viên Cao Nguyên Lợi đã nói với Tom Harkin: “Ngay khi bước qua cánh cổng thứ nhất của trại giam, ông đừng bước tiếp qua cánh cổng thứ hai vì sau cánh cổng thứ hai chỉ là một nhà tù bình thường. Ông hãy đi theo lối rẽ và tìm bức tường bên vườn rau xanh có một cánh cổng nhỏ.
Ở Côn Đảo, đoàn nghị sĩ Mỹ yêu cầu chúa đảo Nguyễn Văn Vệ đưa đi thăm trại giam Phú Tường. Đi qua cánh cổng thứ nhất, Tom Harkin nhớ đến chi tiết vườn rau như lời mô tả của Cao Nguyên Lợi và dừng lại hỏi Nguyễn Văn Vệ: “Ở trại giam này, các ông có cho tù nhân lao động tự cải thiện đời sống không?”.
Vệ nghe thấy vậy liền trả lời: “Có chứ thưa ngài, chúng tôi cho tù nhân trồng rau để cải thiện đời sống, mời các ngài đi thăm vườn rau”. Tay chúa đảo đã quá yên tâm vì trước đó đã cho người che đi lối mòn dẫn vào chuồng cọp. Hắn không thể nghĩ rằng ai đó có thể tìm được con đường dẫn tới cánh cửa bí mật được giấu kín từ vườn rau này…
Khi cả đoàn bước vào vườn rau, Tom Harkin nhìn thấy một cánh cổng nhỏ ở góc tường, nhưng lại không thấy lối mòn dẫn đến cánh cổng đó. Nếu có người đi lại, chắc chắn phải có lối mòn. Điều này làm ông băn khoăn. Để kéo dài thời gian quan sát, ông hỏi Nguyễn Văn Vệ: “Giống rau này là rau gì?”. Nghĩ rằng người Mỹ không hiểu biết về rau Việt Nam, Vệ trả lời qua loa: “Là rau muống thưa ngài”.
Trong đoàn có Don Luce – nhà báo sống 12 năm ở Việt Nam nên biết thứ rau được trồng ở đây không phải là rau muống và cúi xuống, ngắt một cọng rau để chứng tỏ điều đó. Cọng rau vừa được ngắt lên, Don Luce phát hiện ra rễ rau chưa bén đất, chứng tỏ vừa mới được trồng. Lối mòn bị phát hiện, đoàn Nghị sĩ Mỹ yêu cầu được bước vào cánh cổng thì Vệ kiên quyết ngăn lại: “Đây chỉ là cửa phụ đã bị chốt trong của trại giam bên cạnh, không thể đi, các ngài phải đi lối cửa chính mới có thể vào”. Vừa nói, hắn vừa đập chiếc ba toong của mình vào cánh cổng.
Không may cho Nguyễn Văn Vệ, tên gác phía trong nghe thấy giọng chúa đảo, lại thấy tiếng đập ba toong quen thuộc, nghĩ rằng chúa đảo đi tuần, liền mở cổng. Cánh cổng được mở ra, cả đoàn nghị sĩ ngay lập tức bước vào và chứng kiến tận mắt trại giam bí mật với 120 buồng giam biệt lập và 60 buồng giam không có mái che để đưa tù nhân ra phơi mưa, dầm nắng. Trại giam này chính là chuồng cọp.
Sau khi trở về Mỹ, Tom Harkin và đoàn Nghị sĩ đã kịch liệt lên án sự tồn tại của chuồng cọp, đồng thời cung cấp thêm nhiều bức ảnh và tư liệu cho tạp chí Life số ra ngày 17/7/1970. Sự kiện này gây ra làn sóng phản đối rộng lớn tại Việt Nam, Mỹ và nhiều nơi trên thế giới. Dư luận thế giới rất bất bình về những bức ảnh và thông tin được đăng tải, gây sức ép buộc chính quyền Sài Gòn phải phá toàn bộ chuồng cọp, chuyển 480 tù nhân đang bị giam giữ ra ngoài. Một số tù nhân được đưa sang các nhà giam khác, số khác được đưa vào các bệnh viện tâm thần…
Hình ảnh “chuồng cọp” lần đầu tiên xuất hiện trên tạp chí Life năm 1970
Nguồn: baodaklak
5. Di tích cầu tàu 914
Cầu tàu 914 nằm gần trung tâm Côn Đảo, thuộc tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu, với chiều dài hơn 300m, chiều rộng khoảng 5-8m, hướng ra vịnh Côn Sơn. Cầu tàu 914 được khởi công vào năm 1873 theo chỉ đạo của thực dân Pháp, với nhân công là những chiến sĩ Cách mạng yêu nước bị bắt giam tại nhà tù Côn Đảo.
Cái tên 914 được đặt cho nơi này để tưởng nhớ 914 con người yêu nước đã hy sinh trong quá trình xây dựng cầu tàu. Và trên thực tế con số này có lẽ còn lớn hơn thế. Bị tra tấn hành hạ nơi ngục tù, những người tù nơi đây vẫn phải vượt đường núi đá hiểm trở, vác trên đôi vai tiều tụy những khối đá nặng hàng tấn được đẽo bằng tay.
Cầu tàu lịch sử 914 đã từng chứng kiến niềm hân hoan của hơn 2000 tù chính trị Côn Đảo được giải phóng vào tháng 9/1945 cũng là nơi chứng kiến thời khắc lịch sử. Ba mươi năm sau đón hơn 4000 tù chính trị giải phóng lần lượt trở về đất liền vào tháng 5/1975, ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, thời khắc huy hoàng xúc động nhất khi cờ đỏ sao vàng tung bay trước sự chứng kiến reo vui của hàng nghìn người, ngay lúc này tù nhân có thể tự do trở về đất liền và kết thúc 113 năm cai trị của thực dân Pháp, đế quốc Mỹ.
Ngày 29/4/1979, Bộ Văn hóa – Thông tin ra Quyết định số 54-VHQĐ về việc công nhận Di tích Quốc gia đặc biệt Di tích lịch sử Bến tàu số 914 . Ngày 10/5/2012, Thủ tướng Chính phủ đã có Quyết định số 548 / QĐTTg công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.
Những lưu ý khi ghé thăm các di tích lịch sử Côn Đảo
Các di tích lịch sử là nơi linh thiêng, tái hiện lại lịch sử cho thấy sự mất mát đau thương dưới thời chiến tranh. Vì vậy, khi đến tham quan, du khách nhớ:
– Ăn mặc chỉnh tề, lịch sự, kín đáo.
– Tự giác thực hiện nội quy chung của khu di tích.
– Đi nhẹ, nói khẽ, không tự ý sờ vào hiện vật, không đùa giỡn la hét trong khu di tích.
– Tìm hiểu lịch sử, giá trị của các di tích. Từ đó, rút ra bài học sâu sắc cho bản thân.
– Không thực hiện hành vi chống phá với di tích.
– Không sử dụng rác thải nhựa, ko đốt vàng mã, thực hiện giỏ lễ xanh,.. du lịch an toàn, hướng đến một Côn Đảo xanh hôm nay và mai sau.
Hãy nhớ tuân thủ các nội quy của các khu di tích bạn nhé!!!